K7 Uzüm

Üzüm (Vitis vinifera) Hakkında

Üzüm, Anadolu'nun 7000 yıllık kültür meyvesidir. Sofralık, kurutmalık ve şaraplık olmak üzere üç ana grupta yetiştirilir. Ege, Marmara, Manisa, Denizli, Diyarbakır, Nevşehir başlıca bölgelerdir.

Çeşitler

• Sofralık: Italia, Yalova İncisi, Trakya İlkeren, Crimson Seedless, Red Globe, Sultaniye (kurutmalık + sofralık).
• Kurutmalık: Sultaniye (kuş üzümü), Razakı, Misket.
• Şaraplık: Cabernet Sauvignon, Merlot, Syrah, Öküzgözü, Boğazkere, Kalecik Karası, Emir, Narince.

Anaç

Filoksera (Phylloxera) bilkırılı her bağda Amerikan asma anacı kullanılır. Yaygın anaçlar: 1103P (kuru), 110R (kireçli, kuru), 41B (kuvvetli kireçli), Kober 5BB (orta verimli toprak), SO4 (genel amaçlı).

İklim ve Toprak

• Don: −18 °C'ye dayanır.
• Toprak: pH 6,0–7,5; kumlu-tınlı, drenajlı. Üzüm ağır killi ve çok organik toprağı sevmez.
• Sıcaklık + güneşlenme şeker oranını belirler.

Dikim ve Telli Sistem

1. Mesafe: Sofralık ve şaraplık 2,5×3 m; modern dik telli sistem 1×3 m.
2. Telli sistem: 4–5 sıra tel; gövde 60 cm, kollar yatay.
3. Sulama: Yaz haftada 1 kez 30–50 lt/asma; hasat öncesi azaltılır (şeker birikimi).
4. Gübreleme: İlkbaharda azot, çiçek sonrası potasyum + magnezyum.

Budama

Üzümde budama vazgeçilmezdir. Kısa budama (2 göz) şaraplıkta, uzun budama (8–12 göz) sofralıkta yaygındır. Çubuk ↔ kordon sistemi seçimi çeşit özelliklerine göre değişir. Budamasız asma 2 yılda yabanileşir.

Hastalık ve Zararlılar

Mildiyö (Plasmopara viticola), külleme (Erysiphe necator), kurşuni küf (Botrytis) üç büyük mantar düşmanıdır. Bordo bulamacı + sülfür programı şarttır. Salkım güvesi (Lobesia botrana) meyveye girer; feromon tuzaklı kitlesel mücadele yaygındır. Filoksera kök öldüren afit; aşılı asma + Amerikan anaç bu yüzden zorunludur.

Hasat

Çeşit ve bölgeye göre Ağustos–Ekim hasat. Briks (şeker derecesi) refraktometre ile ölçülür → şarapta optimum 22–25 Brix. Sofralıkta dalında kalır kalmaz, makasla salkım toplanır. 3.–4. yıl tam verim; asma başına 5–10 kg, dekardan 1,5–3,5 ton ürün.

Üzümde Başlıca Hastalıklar

1. Mildiyö (Plasmopara viticola — Bağ Mildiyösü)

Üzümün en yıkıcı mantar hastalığı. Yaprakta yağ lekeli sarı, alt yüzünde beyaz spor örtüsü; salkımda meyveler kahverengileşir, kurur. Yağışlı + sıcak iklimde patlar.

• Önleyici: Sürgün 10 cm'ye gelince başla; bakır bazlı (bordo bulamacı), mancozeb, metiram.
• Sistemik: Metalaksil, fosetil-Al, ametoctradin (kalıcı koruma).
• Yıllık 6–10 ilaçlama nemli bölgelerde standart.

2. Külleme (Erysiphe necator — Uncinula)

Yaprak ve salkımda beyaz un örtüsü; meyve çatlar, kalitesi sıfır. Kuru-sıcak iklimde patlar.

• Mücadele: Toz sülfür (organik), penconazole, myclobutanil.
• Kapalı kanopiler küllemeyi besler — yeşil budama hava sirkülasyonu için kritik.

3. Kurşuni Küf (Botrytis cinerea)

Olgun salkımda gri kabarcık çürümesi; özellikle çatlak veya hasarlı meyvelerde.

• Mücadele: Boscalid, fenheksamid; salkım seyreltme + iyi havalanma.
• Asil küf (Botrytis nobilis): Tatlı şarap (Sauternes, Tokaji) için aranan formdur — paradoks.

4. Esca Hastalığı (Trunk Disease — Phaeomoniella, Phaeoacremonium)

Olgun bağlarda ani yaprak yanması, dal kuruması; iç odunda siyah lekelenme. Tedavisi yoktur.

• Önleme: Budama yarası bakım (Trichoderma sp. uygulaması), temiz makas.

Başlıca Zararlılar

1. Salkım Güvesi (Lobesia botrana — Avrupa Salkım Güvesi)

Üzümün 1 numaralı meyve zararlısı. Larva çiçek tomurcuğunu, sonra üzüm tanelerini yer; ikincil olarak Botrytis bulaşmasına yol açar.

• İzleme: Feromon tuzak; yıllık 3–4 generation.
• Mücadele: Spinosad, klorantraniliprol, indoksakarb.
• Çiftleşme karıştırma: Feromon dispenseri ile (5 ha+ bağlarda) — kimyasalsız etkili yöntem.

2. Filoksera (Daktulosphaira vitifoliae)

Kök zararlısı afit; Avrupa asma kökünü öldürür. Bu yüzden modern bağda Avrupa asması (Vitis vinifera) her zaman Amerikan anaç (1103P, 110R, 41B vb.) üzerine aşılanır.

• Tek çözüm: Aşılı asma + filoksera dirençli anaç.
• Aşısız asma 5–8 yılda ölür.

3. Asma Yaprakbiti / Kabukluibiti (Planococcus ficus)

Üzüm yaprak vampiri ve üzüm yaprak kıvırcık virüsü (GLRaV) taşıyıcısı.

• Mücadele: Sistemik insektisit (asetamiprid), parazitoid arı (Anagyrus pseudococci).

4. Kırmızı Örümcek (Tetranychus urticae, Panonychus ulmi)

Yaprakta sarı noktalanma; ciddi durumda yaprak yanması.

• Mücadele: Avermektin, etoxazol; doğal düşman korunması.

IPM Programı (Bağ İlaçlama Takvimi)

1. Uyku dönemi (Şubat): Bordo + yağlama → koşnil + kışlık spor.
2. Sürgün 10 cm: İlk mildiyö ilacı (bakır).
3. Çiçek öncesi: Mildiyö + külleme + salkım güvesi feromon takip.
4. Çiçek sonrası: Sistemik mildiyö + külleme; salkım güvesi 1. ilaç.
5. Ben düşme (renk değişimi): Botrytis koruyucu; karenza süresi gözet.
6. Hasat öncesi: Sadece karenza güvenli ürünler; çoğu kez ilaçlama yok.

Üzümsü Bitkilerde Genel İlkeler

Üzümsü bitkiler — aronya, ahududu, böğürtlen, blue berry, frenk üzümü, bektaşi üzümü, göz yemişi, üzüm — küçük meyve veren çalı/sarılıcı formlu, antioksidan değeri çok yüksek bir gruptur. Çoğu 2–3. yıl meyveye yatar ve dar alanda yüksek verim verir.

Genel Yetiştirme Prensipleri

• Çalı formu: Ana gövde yerine 5–8 yıllık dallar üzerinde meyve — eski dalları yıllık olarak gençleştirme şart.
• Drenaj kritik: Kök derinliği 30–60 cm; göllenmeye toleransları sıfır → killi-ağır toprak öncesi kum + kompost ile düzeltme.
• pH: Blue berry asidik (4,5–5,5), ahududu/böğürtlen hafif asidik (5,5–6,5), aronya/üzüm nötre yakın (6,0–7,0).
• Telli sistem ahududu, böğürtlen ve üzümde standarttır → hava sirkülasyonu + kolay hasat.

Sulama ve Gübreleme

Damla sulama önerilir. Çiçeklenme + meyve iriliği döneminde (Mayıs–Temmuz) düzenli sulama meyve şekerini doğrudan etkiler. Yıllık 2 gübreleme: ilkbaharda azot + organik gübre, çiçeklenme sonrası potasyum.

Hasat ve İşleme

• Çoğu tür aşamalı hasat ister — meyveler aynı anda olgunlaşmaz, 7–14 gün boyunca toplama yapılır.
• Olgun meyve dalda fazla bekletilirse kuş zararı %50'ye varabilir → file örtüsü standart yatırımdır.
• Taze tüketim ömrü kısa (3–7 gün), bu yüzden donduruculuk + reçellik + meyve suyu işleme zinciri planlanmalıdır.

Hastalık ve Zararlılar

Üzümsüler genelde dirençlidir. Dikkat edilmesi gerekenler: Phytophthora kök çürüklüğü (drenaj kötü olduğunda), külleme (özellikle üzümde, hava sirkülasyonu eksikliğinde), böğürtlen sineği (drosophila suzukii) — meyveye yumurta bırakır, hasat dönemi tuzakla izlenmelidir.