Matua (Erkek)

Kivi (Actinidia deliciosa) Hakkında

Kivi, Çin kökenli, sarılıcı (lian) bir meyvedir. Türkiye'de Karadeniz kıyısında (Yalova, Rize, Ordu) ve Akdeniz'de yetiştirilir. Yüksek C vitamini ve uzun raf ömrü ile pazarda değerlidir.

Çeşitler ve Tozlanma

• Hayward (dişi): Dünya pazarının %90'ı; iri, tüylü kahverengi kabuklu.
• Bruno, Monty (dişi): Daha küçük meyve, yan çeşit.
• Tomuri, Matua, Atlas (erkek): Tozlayıcı çeşitler.
• Kritik: Kivi dioiktir — erkek ve dişi bitkiler ayrı. Bahçeye her 8 dişi için 1 erkek dikilir. Erkeksiz bahçede meyve hiç olmaz.

İklim ve Toprak

• Geç çiçeklenir (Mayıs sonu) → don kaçar.
• Don eşiği: −10 °C; aşırı kışta dal donar.
• Yağış: 1000–1500 mm; iç bölgeler için sulama şart.
• Toprak: pH 5,5–6,5 hafif asidik, organik maddece zengin, çok iyi drenajlı.

Dikim ve Telli Sistem

1. Mesafe: 5×4 m (dekara 50 fidan: yaklaşık 44 dişi + 6 erkek).
2. Telli sistem: T-pergel veya ev pergel (1,8–2 m yükseklikte). Asma sopası takıp tellere bağlanır.
3. Rüzgârdan koru: Yapraklar büyük → rüzgâr yırtar. Çevreye rüzgâr kıran şart.
4. Sulama: Damla sulama; meyve dolum (Eylül–Ekim) yoğun.

Bakım

Yıllık kış budaması (Ocak) + yaz yeşil budaması (Haziran) zorunludur. Kivi 1 yaşındaki sürgünlerde meyve verir; eski dallar gençleştirilir. İlk meyve 3.–4. yıl, tam verim 6.–7. yıl.

Hasat

Kasım hasat. Meyve sertken toplanır; depoda etilen ile olgunlaştırılır. Olgun bitkiden 30–80 kg, dekardan 2,5–4 ton ürün. Kontrollü atmosferde 6 ay saklanır.

Kivide Başlıca Hastalıklar

1. PSA — Pseudomonas syringae pv. actinidiae

Kivinin küresel epidemik düşmanı; 2008'den sonra İtalya, Yeni Zelanda ve dünya bahçelerini sildi. Bakteriyel; yaprakta köşeli kahve lekeler, dalda kanker, çiçek dökümü, gövdede kırmızı sızıntı.

• Mücadele: Bakırlı ilaç (kış + bahar koruyucu); hasta dalı sağlamından kesim, makas dezenfeksiyonu.
• Acibenzolar-S-metil sistemik direnç indükleyici (Bion).
• Çeşit: Hayward orta toleranslı; sarı kivi (Hort16A) çok hassas → modern Türkiye için Hayward önerilir.

2. Phytophthora Kök Çürüklüğü

Drenajsız topraklarda kaçınılmaz; kivi köklerine ölümcül.

• Önleme: Drenaj sistemi; sırt dikim (mounding) önerilir.
• Tedavi: Fosetil-Al sistemik koruma.

3. Botrytis cinerea (Kurşuni Küf)

Hasat ve depo dönemi meyve çürümesi.

• Mücadele: Hasat öncesi fenheksamid, boscalid; soğuk zincir hızlı kurma.

4. Sclerotinia sklerotiorum

Çiçek ve meyve çürümesi.

• Mücadele: Çiçek dönemi koruyucu fungisit.

Başlıca Zararlılar

1. Sarımsı Kivi Yaprakbiti (Aphis spiraecola)

Genç sürgünlerde koloniler; bal özü + is mantarı.

• Mücadele: Yaz yağlama, asetamiprid; doğal düşman koruması.

2. Çiçek Tripsi (Frankliniella occidentalis)

Çiçeklenme dönemi tomurcuk ve genç meyveye zarar; meyve yüzeyinde sürtünme izi.

• Mücadele: Spinosad; mavi yapışkan tuzak izleme.

3. Kabuklu Bit (Pseudococcus comstocki, Hemiberlesia rapax)

Dal/gövdede koloniler; ağaç zayıflar.

• Mücadele: Yaz yağlama, piriproksifen; parazitoid arılar.

4. Kurtçuk (Halyomorpha halys — Kahverengi Mermerli Kokusal Böcek)

Olgun meyveden öz emer; kalite düşer.

• Mücadele: Feromon tuzak + sistemik insektisit; entegre IPM.

IPM Programı

1. Yaprak dökümü: Bakırlı ilaç (PSA önleme — kritik!).
2. Tomurcuk patlamadan: 2. bakırlı ilaç (PSA).
3. Çiçek dönemi: İlaçlama YOK (arı koruması).
4. Çiçek sonrası: Yaprakbiti + trips kontrolü.
5. Meyve dolum: Bakırlı ilaç + Bion (PSA direnci güçlendirme).
6. Hasat öncesi: Botrytis koruyucu fungisit.

Meyve Fidanlarında Genel İlkeler

Aşağıdaki ilkeler tüm meyve fidanları için ortaktır. Her tür için özel bilgileri ilgili kategori sekmesinde bulabilirsiniz.

Anaç Seçimi

Anaç, fidanın boyunu, toprağa adaptasyonunu, hastalık dayanımını ve verim çağına giriş süresini belirler. Bodur anaçlarda (örn. elma için M9, ayva için BA29) erken meyve ve düşük boy avantajı vardır; çöğür/yarı bodur anaçlarda uzun ömür ve kuraklık dayanımı öne çıkar. Toprağınızın derinliği ve sulama imkânınız anaç seçimini belirleyen iki ana faktördür.

Tozlayıcı (Pollinator)

Birçok meyve türü kendine kısırdır — yani aynı çeşitten yapılan tozlanmada meyve tutmaz. Bu yüzden bahçeye en az 2 farklı, çiçeklenme dönemi çakışan çeşit dikilmelidir. Genel kural: her 8 ana çeşit ağacına 1 tozlayıcı ağaç. Arı kovanı bulundurmak verim için %20–40 fark yaratır.

Soğuklama İhtiyacı

Yaprağını döken meyve türleri kış aylarında +7 °C'nin altında belirli saat dinlenmek zorundadır (chilling requirement). Yetmediği bölgelerde tomurcuk açılmaz, çiçek silkimi olur, ürün düşer. Türünüzün soğuklama saatini bölgenizin ortalama soğuklama saati ile karşılaştırın.

Dikim Mesafesi ve Yönlendirme

• Sıra yönü: Mümkünse Kuzey–Güney → her ağaç eşit güneş alır.
• Mesafe: Anacın kuvvetine ve toprak verimliliğine göre belirlenir; bodur sistemlerde sıra üzeri 1,5–3 m, klasik sistemlerde 4–6 m.
• Çukur: 60×60×60 cm, alt katmana iyi yanmış çiftlik gübresi + fosfor karıştırılır.
• Aşı yeri toprak hizasının 5–10 cm üzerinde kalmalıdır.

İlk Yıl Bakım

1. Dikim sonrası taç budaması: ana gövde 80–100 cm, 3–4 yan dal seçimi.
2. Can suyu (20 lt) + sonraki 2 ay haftada 1 kez 15–20 lt sulama.
3. Kök boğazına malç (saman, ağaç kabuğu) → nem + yabani ot kontrolü.
4. İlk yıl meyveler kopartılır → fidan kök ve sürgün gelişimine yönelir.

Yıllık Bakım Takvimi

• Aralık–Şubat: Kış budaması, bordo bulamacı, gövdeyi badana.
• Mart: Uyanma öncesi azotlu gübre.
• Nisan–Mayıs: Çiçeklenme: ilaçlama YOK (arı koruması), don tehlikesinde sulama.
• Haziran–Ağustos: Yaz sulaması ve seyreltme.
• Eylül–Kasım: Hasat, sonbahar gübrelemesi, dökülen yapraklar toplanır (hastalık kaynağı).