Enginarda Başlıca Hastalıklar
1. Enginar Mildiyösü (Bremia spp.)
Akdeniz/Ege kıyı bandında kışlık üretimin 1 numaralı ürün kayıp sebebi. Yaprak alt yüzünde gri-mor tüyümsü spor örtüsü, üst yüzde sarımsı-açık yeşil köşeli lekeler. İlerleyen evrede yaprak kahverengileşip kurur, çiçek tomurcukları gelişemez.
- Koşul: Düşük sıcaklık (10–18 °C) + yüksek nem (>%85) + yağışlı dönem. Akdeniz/Ege'de Kasım–Mart tipik patlama dönemi; Marmara/iç bölgelerde yağışlı bahar (Nisan–Haziran).
- Koruyucu (vegetatif gelişme): Bakır oksiklorit veya bakır hidroksit; mancozeb. 7–10 günde bir program; her yağmurdan sonra yenile.
- Sistemik (ilk belirtide): Fosetil-Al (Aliette), metalaksil + bakır kombinasyonları, dimetomorf. Karenza süresine kesin uyum.
- Kültürel: Seyrek dikim → hava sirkülasyonu; alt yaprakları erken temizleme; damla sulama (yaprak ıslatma yok); hasta yapraklar tarladan toplanıp imha edilmeli (toprağa karıştırılmaz).
- Çeşit: Mildiyö dirençli ticari çeşitler (örn. Madrigal F1, Concerto F1) yüksek baskılı bölgelerde tercih edilmelidir.
2. Külleme (Erysiphe cichoracearum)
Yaprak yüzeyinde beyaz unsu örtü; ilerleyen evrede yaprak sararma + kuruma. Mildiyödan farklı koşulda — sıcak-kuru iklimde (20–30 °C, orta nem) patlar.
- Mücadele: Toz/likit kükürt (organik); penconazole, myclobutanil (sistemik triazol).
- Hava sirkülasyonu için seyrek dikim ve üst yaprak temizliği yeterli olur.
3. Verticillium Solgunluğu (Verticillium dahliae)
Toprak kaynaklı mantar; bitki dal dal solar, gövde içi enine kesitte koyu damarlar. Pamuk veya patlıcan tarlasından dönüştürülen alanlarda yaygın.
- Önleme: Toprak analizi (Verticillium taraması), ekim nöbeti (3–5 yıl), dirençli/toleranslı çeşit.
- Tedavi yok; bulaşmış bitkiler sökülmelidir.
4. Kök Ur Nematodu (Meloidogyne spp.)
Köklerde şişlikli urlar; bitki bodurlaşır, sararır. Kumlu topraklarda yaygın.
- Mücadele: Solarizasyon (yaz aylarında siyah polietilenle toprak ısıtma), Tagetes (kadife çiçeği) yeşil gübre, biyolojik (Paecilomyces lilacinus).
- Sertifikalı temiz fide kullanımı kritik — bulaşma çoğunlukla fide ile gelir.
Başlıca Zararlılar
1. Bozkurt (Agrotis spp. — Cutworm)
Dikim sonrası fide kaybının ana sebebi. Larva (tırtıl) gündüz toprakta saklanır, geceleri çıkıp genç bitki gövdesini toprak yüzeyinden keser. Sabah devrilmiş, kök boğazından kesilmiş fideler bulunursa bozkurt vardır.
- Popülasyon piki bölgeye göre farklı:
- Akdeniz/Ege kıyı: 2 pik — sonbahar dikim sonrası (Eyl–Kas) + ilkbahar (Şub–Mar)
- Marmara/iç bölge: İlkbahar tek büyük pik (Nis–Haz)
- İç Anadolu: Yaz başı 1. nesil (May–Haz) + Eylül 2. nesil
- İzleme: Feromon tuzak (ergin kelebek uçuş tespiti); sabah erken tarla kontrolü (kesilmiş fide arama); şüpheli alanda toprağı 5 cm derinlikte eşeleyip larva arama.
- Granül insektisit: Klorpirifos veya deltametrin granül, dikim öncesi toprağa veya dikim sonrası fide etrafına serpme.
- Zehirli yem: Ot kıyma (kepek + melas) + insektisit (klorpirifos veya alfa-sipermetrin) — gece bitki dibi etrafına serperek bozkurt larvasına cazibe yapar. Organik tarımda spinosad bazlı yem.
- Kültürel: Tarla yabani ot temizliği (ergin yumurta bırakma yeri), ekim öncesi sulama (toprak yüzeyini fide gelmeden kontrol etme), tuzak bitkisi (sahil dilimde).
- Biyolojik: Trichogramma yumurta parazitoidi salımı.
2. Yaprakbiti (Aphis fabae, Capitophorus elaeagni)
Genç sürgünlerde yeşil veya siyah yaprakbiti kolonileri; bal özü salgılayarak is mantarı oluşumuna ve CMV (Cucumber Mosaic Virus) gibi virüslerin taşınmasına yol açar.
- İzleme: Sarı yapışkan tuzak; haftalık sürgün ucu kontrolü.
- Mücadele: Yaz yağlama (organik), sabunlu su (küçük alan), pirimikarb (selektif — doğal düşman korur), asetamiprid (sistemik).
- Doğal düşman: Uğur böceği, sırfid sineği larvası, parazitoid arılar (Aphidius). İnsektisit aşırı kullanımı bunları öldürür → sonraki yıl daha büyük yaprakbiti patlaması.
3. Kabuklu Bit (Pseudococcus spp., Saissetia oleae)
Gövde ve yaprak alt yüzünde mum tabakalı küçük kabuklar; ağaç-bitkiyi zayıflatır, bal özü ile is mantarı.
- Mücadele: Kış yağlama (mineral yağ), piriproksifen (büyüme düzenleyici); aktif larva döneminde abamectin.
4. Sümüklü Böcek ve Salyangoz
Nemli toprakta yaprak ve genç tomurcuk yer; özellikle yağışlı bölge ve sulama sonrası.
- Mücadele: Demir fosfat granül (organik), bira tuzak, gece elle toplama.
5. Kemirgen Memeliler (Tarla Faresi, Tavşan)
Genç bitki gövdesi yenir; özellikle kırsal alan kenar tarlalarında.
- Önleme: Tarla çevresine tel örgü, gözleme, gece tuzak.
IPM Programı (Bütünleşik Mücadele)
- Toprak hazırlığı (dikim öncesi):
- Yabani ot temizliği — bozkurt yumurta bırakma yeri
- Toprak analizi (Verticillium, nematod tarama)
- Yanmış çiftlik gübresi 2–3 ton/dekar; granül insektisit (bozkurt önleyici)
- Dikim: Sertifikalı temiz fide, doğru aralık (sıra arası 80–100 cm, sıra üzeri 70–80 cm), dikim sonrası can suyu.
- Vegetatif gelişme (1–2 ay):
- Bozkurt için sabah erken kontrol — kesilmiş fide görülürse zehirli yem
- Yağışlı bölgede mildiyö koruyucu (bakır + mancozeb) 7–10 günde bir
- Yaprakbiti için sarı tuzak + selektif insektisit gerektiğinde
- Çiçeklenme/tomurcuk: İnsektisit YOK (arı koruması) — sadece hastalık koruyucu fungisit gerektiğinde.
- Hasat öncesi: Karenza süresine kesin uyum (genelde 14–21 gün); kalıntı analizi gerekirse.
- Hasat sonrası: Tarla artıkları toplanıp imha (kışlık inokulum kaynağı), toprak işleme (bozkurt larvası açığa çıkar, kuş yer).
Önemli Not — Bölgesel Risk
Akdeniz/Ege kıyı bandı kışlık üretimde: Bremia mildiyösü + bozkurt sonbahar piki kritik. Düzenli koruyucu fungisit + dikim sonrası granül insektisit programı zorunlu.
Marmara/iç bölge yazlık üretimde: Bozkurt ilkbahar piki + yaprakbiti baskısı yüksek. Yağışlı bahar yıllarında mildiyö de görülür.
İç Anadolu: Mildiyö düşük risk (kuru iklim); ana tehdit bozkurt 2 nesil + külleme (kuru-sıcak yaz).