Cekirdeksiz Sultani Uzum

Üzüm (Vitis vinifera) Hakkında

Üzüm, Anadolu'nun 7000 yıllık kültür meyvesidir. Sofralık, kurutmalık ve şaraplık olmak üzere üç ana grupta yetiştirilir. Ege, Marmara, Manisa, Denizli, Diyarbakır, Nevşehir başlıca bölgelerdir.

Çeşitler

• Sofralık: Italia, Yalova İncisi, Trakya İlkeren, Crimson Seedless, Red Globe, Sultaniye (kurutmalık + sofralık).
• Kurutmalık: Sultaniye (kuş üzümü), Razakı, Misket.
• Şaraplık: Cabernet Sauvignon, Merlot, Syrah, Öküzgözü, Boğazkere, Kalecik Karası, Emir, Narince.

Anaç

Filoksera (Phylloxera) bilkırılı her bağda Amerikan asma anacı kullanılır. Yaygın anaçlar: 1103P (kuru), 110R (kireçli, kuru), 41B (kuvvetli kireçli), Kober 5BB (orta verimli toprak), SO4 (genel amaçlı).

İklim ve Toprak

• Don: −18 °C'ye dayanır.
• Toprak: pH 6,0–7,5; kumlu-tınlı, drenajlı. Üzüm ağır killi ve çok organik toprağı sevmez.
• Sıcaklık + güneşlenme şeker oranını belirler.

Dikim ve Telli Sistem

1. Mesafe: Sofralık ve şaraplık 2,5×3 m; modern dik telli sistem 1×3 m.
2. Telli sistem: 4–5 sıra tel; gövde 60 cm, kollar yatay.
3. Sulama: Yaz haftada 1 kez 30–50 lt/asma; hasat öncesi azaltılır (şeker birikimi).
4. Gübreleme: İlkbaharda azot, çiçek sonrası potasyum + magnezyum.

Budama

Üzümde budama vazgeçilmezdir. Kısa budama (2 göz) şaraplıkta, uzun budama (8–12 göz) sofralıkta yaygındır. Çubuk ↔ kordon sistemi seçimi çeşit özelliklerine göre değişir. Budamasız asma 2 yılda yabanileşir.

Hastalık ve Zararlılar

Mildiyö (Plasmopara viticola), külleme (Erysiphe necator), kurşuni küf (Botrytis) üç büyük mantar düşmanıdır. Bordo bulamacı + sülfür programı şarttır. Salkım güvesi (Lobesia botrana) meyveye girer; feromon tuzaklı kitlesel mücadele yaygındır. Filoksera kök öldüren afit; aşılı asma + Amerikan anaç bu yüzden zorunludur.

Hasat

Çeşit ve bölgeye göre Ağustos–Ekim hasat. Briks (şeker derecesi) refraktometre ile ölçülür → şarapta optimum 22–25 Brix. Sofralıkta dalında kalır kalmaz, makasla salkım toplanır. 3.–4. yıl tam verim; asma başına 5–10 kg, dekardan 1,5–3,5 ton ürün.

Üzümde Başlıca Hastalıklar

1. Mildiyö (Plasmopara viticola — Bağ Mildiyösü)

Üzümün en yıkıcı mantar hastalığı. Yaprakta yağ lekeli sarı, alt yüzünde beyaz spor örtüsü; salkımda meyveler kahverengileşir, kurur. Yağışlı + sıcak iklimde patlar.

• Önleyici: Sürgün 10 cm'ye gelince başla; bakır bazlı (bordo bulamacı), mancozeb, metiram.
• Sistemik: Metalaksil, fosetil-Al, ametoctradin (kalıcı koruma).
• Yıllık 6–10 ilaçlama nemli bölgelerde standart.

2. Külleme (Erysiphe necator — Uncinula)

Yaprak ve salkımda beyaz un örtüsü; meyve çatlar, kalitesi sıfır. Kuru-sıcak iklimde patlar.

• Mücadele: Toz sülfür (organik), penconazole, myclobutanil.
• Kapalı kanopiler küllemeyi besler — yeşil budama hava sirkülasyonu için kritik.

3. Kurşuni Küf (Botrytis cinerea)

Olgun salkımda gri kabarcık çürümesi; özellikle çatlak veya hasarlı meyvelerde.

• Mücadele: Boscalid, fenheksamid; salkım seyreltme + iyi havalanma.
• Asil küf (Botrytis nobilis): Tatlı şarap (Sauternes, Tokaji) için aranan formdur — paradoks.

4. Esca Hastalığı (Trunk Disease — Phaeomoniella, Phaeoacremonium)

Olgun bağlarda ani yaprak yanması, dal kuruması; iç odunda siyah lekelenme. Tedavisi yoktur.

• Önleme: Budama yarası bakım (Trichoderma sp. uygulaması), temiz makas.

Başlıca Zararlılar

1. Salkım Güvesi (Lobesia botrana — Avrupa Salkım Güvesi)

Üzümün 1 numaralı meyve zararlısı. Larva çiçek tomurcuğunu, sonra üzüm tanelerini yer; ikincil olarak Botrytis bulaşmasına yol açar.

• İzleme: Feromon tuzak; yıllık 3–4 generation.
• Mücadele: Spinosad, klorantraniliprol, indoksakarb.
• Çiftleşme karıştırma: Feromon dispenseri ile (5 ha+ bağlarda) — kimyasalsız etkili yöntem.

2. Filoksera (Daktulosphaira vitifoliae)

Kök zararlısı afit; Avrupa asma kökünü öldürür. Bu yüzden modern bağda Avrupa asması (Vitis vinifera) her zaman Amerikan anaç (1103P, 110R, 41B vb.) üzerine aşılanır.

• Tek çözüm: Aşılı asma + filoksera dirençli anaç.
• Aşısız asma 5–8 yılda ölür.

3. Asma Yaprakbiti / Kabukluibiti (Planococcus ficus)

Üzüm yaprak vampiri ve üzüm yaprak kıvırcık virüsü (GLRaV) taşıyıcısı.

• Mücadele: Sistemik insektisit (asetamiprid), parazitoid arı (Anagyrus pseudococci).

4. Kırmızı Örümcek (Tetranychus urticae, Panonychus ulmi)

Yaprakta sarı noktalanma; ciddi durumda yaprak yanması.

• Mücadele: Avermektin, etoxazol; doğal düşman korunması.

IPM Programı (Bağ İlaçlama Takvimi)

1. Uyku dönemi (Şubat): Bordo + yağlama → koşnil + kışlık spor.
2. Sürgün 10 cm: İlk mildiyö ilacı (bakır).
3. Çiçek öncesi: Mildiyö + külleme + salkım güvesi feromon takip.
4. Çiçek sonrası: Sistemik mildiyö + külleme; salkım güvesi 1. ilaç.
5. Ben düşme (renk değişimi): Botrytis koruyucu; karenza süresi gözet.
6. Hasat öncesi: Sadece karenza güvenli ürünler; çoğu kez ilaçlama yok.

Üzümsü Bitkilerde Genel İlkeler

Üzümsü bitkiler — aronya, ahududu, böğürtlen, blue berry, frenk üzümü, bektaşi üzümü, göz yemişi, üzüm — küçük meyve veren çalı/sarılıcı formlu, antioksidan değeri çok yüksek bir gruptur. Çoğu 2–3. yıl meyveye yatar ve dar alanda yüksek verim verir.

Genel Yetiştirme Prensipleri

• Çalı formu: Ana gövde yerine 5–8 yıllık dallar üzerinde meyve — eski dalları yıllık olarak gençleştirme şart.
• Drenaj kritik: Kök derinliği 30–60 cm; göllenmeye toleransları sıfır → killi-ağır toprak öncesi kum + kompost ile düzeltme.
• pH: Blue berry asidik (4,5–5,5), ahududu/böğürtlen hafif asidik (5,5–6,5), aronya/üzüm nötre yakın (6,0–7,0).
• Telli sistem ahududu, böğürtlen ve üzümde standarttır → hava sirkülasyonu + kolay hasat.

Sulama ve Gübreleme

Damla sulama önerilir. Çiçeklenme + meyve iriliği döneminde (Mayıs–Temmuz) düzenli sulama meyve şekerini doğrudan etkiler. Yıllık 2 gübreleme: ilkbaharda azot + organik gübre, çiçeklenme sonrası potasyum.

Hasat ve İşleme

• Çoğu tür aşamalı hasat ister — meyveler aynı anda olgunlaşmaz, 7–14 gün boyunca toplama yapılır.
• Olgun meyve dalda fazla bekletilirse kuş zararı %50'ye varabilir → file örtüsü standart yatırımdır.
• Taze tüketim ömrü kısa (3–7 gün), bu yüzden donduruculuk + reçellik + meyve suyu işleme zinciri planlanmalıdır.

Hastalık ve Zararlılar

Üzümsüler genelde dirençlidir. Dikkat edilmesi gerekenler: Phytophthora kök çürüklüğü (drenaj kötü olduğunda), külleme (özellikle üzümde, hava sirkülasyonu eksikliğinde), böğürtlen sineği (drosophila suzukii) — meyveye yumurta bırakır, hasat dönemi tuzakla izlenmelidir.